მითი და რეალობა “სიკვდილის მატჩზე”: როგორ ითამაშეს კიეველმა ფეხბურთელებმა ნაცისტების წინააღმდეგ

მეორე მსოფლიო ომის ისტორია სავსეა გმირობის, თავგანწირვისა და ტრაგედიის ეპიზოდებით. თუმცა, არსებობს ერთი კონკრეტული მოვლენა, რომელმაც ფეხბურთის ისტორიაში განსაკუთრებული, თითქმის მითიური სტატუსი შეიძინა. 1942 წლის 9 აგვისტოს, ოკუპირებულ კიევში გაიმართა თამაში, რომელიც მოგვიანებით საბჭოთა პროპაგანდამ “სიკვდილის მატჩად” მონათლა. ათწლეულების განმავლობაში ითვლებოდა, რომ კიევის “დინამოს” ფეხბურთელები გერმანელების დამარცხების გამო პირდაპირ სტადიონზე ან გასახდელში დახვრიტეს. მაგრამ რა მოხდა სინამდვილეში?

ოკუპირებული კიევი და პურის ქარხანა

1941 წლის შემოდგომაზე ნაცისტურმა გერმანიამ უკრაინის დედაქალაქი, კიევი დაიკავა. ქალაქში შიმშილი, შიში და ტერორი გამეფდა. კიევის “დინამოსა” და “ლოკომოტივის” ბევრი ფეხბურთელი, რომლებიც ომის დაწყებისას ფრონტზე გაიწვიეს, ტყვედ ჩავარდა. მოგვიანებით, რამდენიმე მათგანმა მოახერხა გათავისუფლება და ოკუპირებულ კიევში დაბრუნება.

გადარჩენისთვის ბრძოლაში, ფეხბურთელების ნაწილმა სამსახური კიევის #1 პურის ქარხანაში (მცხობელებად და მტვირთავებად) იშოვა. სწორედ აქ, ქარხნის დირექტორის, წარმოშობით ჩეხი იოზეფ კორდიკის ინიციატივით, რომელსაც სპორტი უყვარდა, ფეხბურთელებმა ჩამოაყალიბეს ახალი გუნდი – “სტარტი”. გუნდის ბირთვს კიევის “დინამოს” ყოფილი ვარსკვლავები (ნიკოლაი ტრუსევიჩი, ალექსეი კლიმენკო, ივან კუზმენკო, მახარ გონჩარენკო) შეადგენდნენ.

ოკუპანტების საფეხბურთო ლიგა

ოკუპაციის პირობებში, გერმანულმა ადმინისტრაციამ გადაწყვიტა, კიევში “ნორმალური ცხოვრების” ილუზია შეექმნა და სპორტული ღონისძიებების ჩატარების ნება დართო. შეიქმნა მინი-ლიგა, სადაც “სტარტთან” ერთად თამაშობდნენ გერმანული, უნგრული და რუმინული სამხედრო გარნიზონების გუნდები.

მიუხედავად იმისა, რომ “სტარტის” ფეხბურთელები ცუდად იკვებებოდნენ და მძიმე ფიზიკურ შრომას ეწეოდნენ, მათი კლასი და ოსტატობა იმდენად მაღალი იყო, რომ ყველა მეტოქე გაანადგურეს. 1942 წლის ზაფხულში “სტარტმა” ზედიზედ დაამარცხა უნგრული გუნდები, გერმანული საარტილერიო ნაწილის გუნდი და 6 აგვისტოს 5:1 გაანადგურა “ფლაკელფი” (Flakelf) – გერმანიის საზენიტო-საარტილერიო ძალების ყველაზე ძლიერი გუნდი.

9 აგვისტო: გადამწყვეტი მატჩი “ზენიტის” სტადიონზე

გერმანელებისთვის 5:1 მარცხი დამამცირებელი აღმოჩნდა. მათ მოითხოვეს რევანში, რომელიც 1942 წლის 9 აგვისტოს, კიევში, “ზენიტის” სტადიონზე დაინიშნა. სწორედ ეს შეხვედრა შევიდა ისტორიაში, როგორც “სიკვდილის მატჩი”.

საბჭოთა პროპაგანდის მიხედვით, მატჩის წინ “სტარტის” გასახდელში გერმანელი ოფიცერი შევიდა და ფეხბურთელებს წაგება უბრძანა, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი – დახვრეტით დაემუქრა. მითის თანახმად, მსაჯიც მიკერძოებული იყო.

თუმცა, თვითმხილველთა და თავად გადარჩენილ ფეხბურთელთა მოგონებები (რომლებიც საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ გასაჯაროვდა) განსხვავებულ სურათს ხატავს. მატჩი ნამდვილად უხეში იყო, მაგრამ არანაირი ღია მუქარა გასახდელში არ ყოფილა. გერმანელები ფიზიკურ ძალას იყენებდნენ, თუმცა მსაჯი წესებს იცავდა.

პირველი ტაიმის შემდეგ “სტარტი” 3:1 იგებდა. შესვენებაზე ფეხბურთელებს მართლაც ურჩიეს, რომ ვითარება არ დაეძაბათ, რადგან ტრიბუნებზე შეიარაღებული გერმანელები ისხდნენ. მიუხედავად ამისა, კიეველებმა თამაში ბოლომდე, ღირსეულად ჩაატარეს და საბოლოოდ 5:3 გაიმარჯვეს.

ტრაგიკული დასასრული მატჩის შემდეგ

საბჭოთა ფილმებსა და წიგნებში მოთხრობილია, რომ საფინალო სასტვენისთანავე ფეხბურთელები სტადიონზევე დახვრიტეს. სინამდვილეში, მატჩის შემდეგ ორივე გუნდის მოთამაშეებმა ერთმანეთს ხელი ჩამოართვეს და სამახსოვრო ფოტოც გადაიღეს. მომდევნო დღეებში “სტარტმა” კიდევ ერთი მატჩი ჩაატარა და “რუხი” 8:0 გაანადგურა.

თუმცა, ტრაგედია მაინც დატრიალდა, ოღონდ მოგვიანებით და სხვა მიზეზით. მატჩიდან 9 დღის შემდეგ, 18 აგვისტოს, გესტაპომ პურის ქარხანაში მომუშავე “სტარტის” 9 ფეხბურთელი დააპატიმრა. დაპატიმრების მიზეზად დასახელდა არა ფეხბურთში გამარჯვება, არამედ ეჭვი, რომ ისინი საბჭოთა უშიშროების (“ენ-კა-ვე-დე”) აგენტები იყვნენ, ვინაიდან ომამდე უმეტესობა “დინამოში” (რომელიც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უწყებას ეკუთვნოდა) თამაშობდა.

დაკითხვებისა და წამების შემდეგ, ფეხბურთელი ნიკოლაი კოროტკიხი გესტაპოს შენობაში გარდაიცვალა. დანარჩენები სირეცკის საკონცენტრაციო ბანაკში გაგზავნეს. 1943 წლის თებერვალში, ბანაკში მომხდარი არეულობის გამო, გერმანელებმა საჩვენებელი დასჯა მოაწყვეს და ყოველი მესამე პატიმარი დახვრიტეს. სწორედ ამ შემთხვევითი შერჩევის დროს დაიღუპნენ “სტარტის” ვარსკვლავები: ნიკოლაი ტრუსევიჩი, ივან კუზმენკო და ალექსეი კლიმენკო.

მითის დაბადება და ფეხბურთის ძალა

ომის დასრულების შემდეგ საბჭოთა მანქანამ ამ ფეხბურთელების ტრაგიკული ბედი თავის სასარგებლოდ გამოიყენა. რეალური ისტორია, რომელიც ისედაც სავსე იყო ტრაგედიითა და გმირობით, კიდევ უფრო გააზვიადეს და იდეოლოგიურ იარაღად, “სიკვდილის მატჩად” აქციეს. გადარჩენილ ფეხბურთელებს წლების განმავლობაში აიძულებდნენ, მხოლოდ ოფიციალური, გამოგონილი ვერსია მოეყოლათ.

მიუხედავად პროპაგანდისტული მითებისა, ერთი რამ უდავო ფაქტად რჩება: 1942 წლის აგვისტოში, შიმშილითა და სიკვდილით გარშემორტყმულ კიევში, რამდენიმე ფეხბურთელმა მოახერხა, მოედანზე გასულიყო და დაემტკიცებინა, რომ ოკუპანტების დამარცხება შესაძლებელია. მათ ითამაშეს ფეხბურთი მაშინ, როცა ამის ყველაზე ნაკლები იმედი არსებობდა და საკუთარი სიცოცხლის ფასად, ხალხს გამარჯვების რწმენა დაუბრუნეს.